Autor: Magdalena Ilievska

Razvoj vazduhoplovstva u 20. vijeku nametnuo je potrebu za jasnim određivanjem pravnog
statusa vazdušnog prostora. Pitanje koliko se proteže suverenitet država i gdje počinje
međunarodni vazdušni prostor postalo je ključno za funkcionisanje međunarodnog saobraćaja i
bezbjednost država.

U tom kontekstu, Čikaška konvencija o međunarodnom civilnom vazduhoplovstvu iz 1944. godine je fundamentalni dokument koji je postavio pravni okvir modernog vazdušnog prava. Od tada, koncept državnog suvereniteta nad vazdušnim prostorom pretrpio je značajne evolutivne promjene pod uticajem tehnološkog napretka, međunarodne saradnje i novih bezbednosnih izazova.

Usvajanjem Čikaške konvencije 1944. godine, međunarodna zajednica je prvi put eksplicitno potvrdila princip državnog suvereniteta nad vazdušnim prostorom. Član 1. Konvencije navodi da svaka država ima potpun i isključiv suverenitet nad vazdušnim prostorom iznad svoje teritorije. Ovaj član je reakcija na neuspjeh prethodnih pokušaja uspostavljanja „slobodnog“ vazdušnog prostora, kako je bilo predviđeno posle Prvog svetskog rata.

Prema tadašnjoj Pariškoj konvenciji iz 1919. godine, države su imale pravo da regulišu svoj vazdušni prostor, ali bez jedinstvenih pravila. Razvojem vojnog i civilnog vazduhoplovstva u međuratnom periodu, države su shvatile da bez kontrole nad vazdušnim prostorom ne mogu garantovati bezbjednost i suverenitet. Čikaška konvencija je stoga postavila jasnu granicu: vazdušni prostor iznad teritorije države je pod njenom isključivom kontrolom i samo pod posebnim uslovima stranim avionima može biti dozvoljeno da lete iznad njega. Ovaj princip je osnova svih kasnijih propisa i bilateralnih sporazuma, uključujući i sporazume o „otvorenom nebu“, koji su omogućili fleksibilniji pristup međunarodnom vazdušnom saobraćaju.

Nakon usvajanja Konvencije, praksa međunarodnog vazdušnog saobraćaja dovela je do dobrovoljnih ograničenja apsolutnog državnog suvereniteta. Da bi olakšale transport, države su sklapale sporazume o preletima, sletanju i komercijalnim letovima. U ovom periodu je takođe došlo do incidenata koji su uključivali povrede vazdušnog prostora, što je testiralo granice državnog suvereniteta. Najpoznatiji slučaj bio je slučaj leta KAL 007 1983. godine, kada je Sovjetski Savez oborio civilni avion koji je nenamjerno ušao u njegov vazdušni prostor. Ovaj događaj je izazvao međunarodnu osudu i podstakao amandman na Čikašku konvenciju 1984. godine, kojim je uveden Član 3, koji je državama zabranjivao upotrebu oružja protiv civilnih aviona. Ovaj amandman je predstavljao prekretnicu u razumijevanju suvereniteta: države su i dalje imale pravo da štite svoju teritoriju, ali njihov odgovor je morao biti srazmeran i human, u skladu sa međunarodnim pravom i principima ljudskih prava.

Tehnološki napredak u 21. vijeku ponovo je doveo u pitanje tradicionalno shvatanje vazdušnog suvereniteta. Pojava bespilotnih letjelica (dronova) i njihova upotreba u vojne, komercijalne i privatne svrhe izazvala je brojne pravne dileme. Većina država je uspostavila nacionalne propise, ali još uvijek ne postoji jedinstveni međunarodni režim koji bi jasno regulisao prekogranične letove dronova. Pored toga, razvoj satelitske tehnologije i aktivnosti u niskoorbitalnoj orbiti dovode u pitanje granicu između vazdušnog prostora i svemira.

Prema Ugovoru o svemiru iz 1967. godine, svemir je proglašen opštim dobrom čovječanstva i nije predmetnacionalnog prisvajanja. Međutim, nije precizno definisano gdje se vazdušni prostor završava, što ostavlja prostor za buduće sporove između država. Ova „siva zona“ postaje sve važnija u kontekstu novih tehnologija kao što su suborbitalni letovi, komercijalni „svemirski turizam“ i hipersonični avioni, koji prolaze kroz graničnu zonu između vazduha i svemira.

Međutim, unutar Evropske unije, koncept „Jedinstvenog evropskog neba“ prevazilazi klasični državni suverenitet i omogućava zajedničko upravljanje vazdušnim prostorom. Ovakvi mehanizmi pokazuju da danas suverenitet nad vazdušnim prostorom nije apsolutan, već funkcionalan, korišćen u pravcu bezbjednosti, efikasnosti i zaštite međunarodnih interesa. Razvoj koncepta vazdušnog suvereniteta ne može se shvatiti izolovano od šireg konteksta međunarodnog javnog prava i političkih odnosa između država. Iako pravo jasno potvrđuje princip isključivog suvereniteta, praksa pokazuje da njegova primjena često zavisi od političke moći, bezbednosnih interesa i regionalnih odnosa.

Na primjer, tokom Hladnog rata, vazdušni prostor je često korišćen kao sredstvo špijunaže i demonstracije
vojne sile. Slučajevi američkih špijunskih aviona U-2 iznad Sovjetskog Saveza 1960. godine ili izraelskih i turskih preleta susjednih država pokazuju da u praksi države ponekad krše ovaj princip kada to odgovara njihovim interesima. Iako međunarodno pravo zabranjuje takvo ponašanje, sankcije u ovim situacijama gotovo
da ne postoje, što potvrđuje realnu prirodu međunarodnih odnosa. Istovremeno, vazdušni prostor je takođe postao dio globalnog sistema bezbjednosti. Pojavili su se regionalni sistemi koordinacije, kao što je Evropska organizacija za bezbjednost vazdušne plovidbe (EVROKONTROL), koji omogućavaju zajedničko upravljanje vazdušnim saobraćajem i razmenu podataka između država. Takve strukture doprinose stabilnosti, ali istovremeno smanjuju stepen suvereniteta individualnih država u korist kolektivne bezbjednosti. Pored toga, pitanje zaštite životne sredine sve više se povezuje sa upravljanjem vazdušnim prostorom. Vazdušni saobraćaj je značajan izvor emisije gasova staklene bašte, a države su se kroz ICAO i Pariški sporazum o klimatskim promjenama obavezale da preduzmu mere za smanjenje uticaja avijacije na globalno zagrevanje.

Dakle, suverenitet nad vazdušnim prostorom danas podrazumijeva ne samo pravo na kontrolu, već i odgovornost za njegovo održivo korišćenje. U budućnosti, koncept vazdušnog suvereniteta će se nastaviti meijenjati pod uticajem novih tehnologija i procesa globalizacije. Očekuje se da će pojava autonomnih letjelica, visokoletećih bespilotnih sistema i komercijalnih suborbitalnih letova pokrenuti pitanje gdje se završava vazduh, a gde počinje svemir. Međunarodno pravo treba da uspostavi jasna pravila za odgovornost,
nadležnost i bezbjednost u ovim „graničnim“ oblastima.