Piše: Vasilisa Ilinčić

Od sumnje do presude: terminološke razlike u označavanju lica u krivičnom postupku

“Ubio dvoje ljudi”, “Optužen za ubistvo”, “Sumnja se da je ubio”… Sve ovo na prvi pogled izgleda kao neka teorijska, možda čak i samo stilska razlika. Ako bi se laicima i činilo da je u pitanju uskonaučna, praktično potpuno neznatna stvar, stručna javnost bi trebalo da ih demantuje. Jer, nisu u pitanju samo terminološke nedoumice, već nešto što može ostaviti značajne i višestruke posledice, društvene, pravne i psihološke prirode. 

Okarakterisati nekog kao učinioca krivičnog djela nažalost se u javnosti tretira olako, vjerovatno kao propratnica ljudskoj sklonosti da osuđuje i prejudicira. A to je pitanje koje je sve samo ne jednostavno. Članak u novinama ili neka lokalna priča nije i ne smije biti dovoljna indikacija da bi se neko smatrao izvršiocem ili saučesnikom čina društveno tako opasnog i etički u najmanju ruku diskutabilnog kao što je krivično djelo.

Iz pomenutih razloga, postoji čitav niz procedura koje se moraju zadovoljiti i nemali broj pravila imperativnih za način kako se te procedure imaju sprovesti. Tek po besprekorno okončanom krivičnom postupku i donesenoj pravosnažnoj osuđujućoj presudi javnost može tretirati određeno lice kao učinioca krivičnog djela. Do tog momenta, za svakog bez izuzetka i bez razlike u odnosu na mjesto u javnom mnenju važi apsolutna ustavom zagarantovana pretpostavka nevinosti. Ipak, činjenica da je određeno lice u krivičnom postupku nije bez efekta, prevashodno iz bezbjednosnih razloga.

Postojanje sumnje da je neko izvršio krivično djelo upućuje na obavezu pravosudnog sistema da temeljno ispita sve relevantne okolnosti, kako radi tog lica, tako i zarad interesa cijele zajednice. Upravo od karaktera i stepena izvjesnosti te sumnje dolazi do razlike u terminologiji vezanoj za lice protiv kojeg se krivični postupak vodi. Tako, na samom početku rasvjetljavanja potencijalnog krivičnog djela, nailazimo na termin “osumnjičeni”.

Crnogorski Zakon o krivičnog postupku definiše osumnjičenog kao lice prema kome je nadležni državni organ preduzeo neku radnju zbog postojanja osnova sumnje da je učinilo krivično djelo, a u odnosu na koje još nije donesena naredba o sprovođenju istrage niti je podnesena neposredna optužnica. Osnov sumnje da je konkretno lice počinilo krivično djelo centralna je komponenta na osnovu koje sistem prepoznaje osumnjičenog. On se iz pravne vizure posmatra kao skup relevantnih činjenica koje indirektno ukazuju na to da je neko učinio određeno krivično djelo. To, svakako, ne mogu biti pusta i besciljna nagađanja ili spekulacije, već se osnov sumnja mora zasnivati na konkretnim podacima.

Budući da je ovo polazna tačka koja tek uvodi u krivičnopravnu proceduru, i da kao takva predstavlja najniži stepen vjerovatnosti, podaci iz kojih proizilazi osnov sumnje ne moraju biti previše čvrsti. Jednostavno je zaključiti da zasigurno ne bilo u interesu osumnjičenog, ali ni u interesu građana i države, neograničeno trajanje ovog stadijuma. Iz tih razloga predviđeno je da institucije osnov sumnje posmatraju kao dovoljan uslov za preduzimanje nekih procesnih radnji čija je svrha usmjerena na rasvjetljavanje potencijalnog krivičnog djela. Osumnjičeni može biti pozvan radi davanja iskaza ne bi li se od njega prikupile potrebne informacije, saslušan, priveden za slučaj da se kontinuirano ne odaziva na poziv nadležnih ili u drugim zakonom propisanim slučajevima, a na neko vrijeme, kada za tim postoji potreba, i zadržan. U ovoj fazi nadležni organi prikupljaju i dokaze, a u zakonom precizno određenim slučajevima može se izvršiti i pretres lica, stana i drugih prostorija. U ovoj fazi centralna uloga u postupku pripada državnom tužiocu koji postupa u saradnji sa bezbjednosnim organima.

Uloga suda nije bez značaja, ali je pasivnije prirode i svedena je uglavnom na zaštitu prava i proceduralne stvari. Pomenute radnje kojima nadležni pribjegavaju u ovoj fazi mogu rezultirati dvojakim epilogom. Nakon uredno sprovedenog predistražnog postupka, moguće je da doći do zaključka da nema razloga zbog kojih bi se osumnjičeni mogao krivično goniti u daljoj proceduri. Sa druge strane, nerijetko se dešava da prikupljen su dokazni materijal i ostale  mjere dale povoda za to da osnov sumnje, kao minimalni stepen izvijesnosti, pređe na ozbiljniji nivo – osnovanu sumnju. Kod osnovane sumnje prikupljene činjenice vidno neposrednije impliciraju na to da je određeno lice učinilac krivičnog djela. Tada se više o njemu ne može govoriti kao o osumnjičenom, već on u krivičnom postupku postaje okrivljeni.

ZKP definiše okrivljenog kao lice protiv koga je donesena napredba o sprovođenju istrage ili protiv koga je podignuta optužnica, optužni predlog ili privatna tužba, ili lice protiv koga je pokrenut posebni postupak za primjenu mjera bezbjednosti obavezno psihijatrijsko liječenje i čuvanje u zdravstvenoj ustanovi i obavezno psihijatrijsko liječenje na slobodi. U ovoj fazi, budući da postoji još uvijek ni blizu dovoljno elemenata za presudu, ali kada je opet stepen izvijesnosti o eventualnom postojanju krivične odgovornosti značajno viši nego ranije, i sam postupak je složeniji i formalniji. Uz to, sada je krivični postupak, u svom užem i ustaljenom smislu, zaista i pokrenut. Više glavni akter u rasvjetljavanju krivičnog djela nije tužilac, već sud.

Osnovana sumnja dovoljan je uslov za donošenje naredbe o sprovođenju istrage, podizanju optužnice, ali i za određivanje pritvora kada na to upućuju i druge okolnosti. Kada optužnica stupi na snagu, lice protiv koga se vodi postupak ulazi u etapu kada se naziva optuženim. U ovom stadijumu sumnja je i dalje osnovana, a krivica neutvrđena, pa su, spram toga, krivičnoprocesni subjekti usmjereni na izvođenje dokaza, saslušavanja, svjedočenja, sučeljavanja i raspravu. Sve ovo objedinjeno je u težištu krivičnog postupka – glavnom pretresu kojim rukovodi sud, a čije su stranke ovlašćeni tužilac i optuženi; a usmjereno na donošenje pravosnažne presude kojom bi se optuženi oslobodio, osudio, ili koja bi eventualno bila odbijajuća. Ukoliko se krivica optuženog, po okončanju svih dokaznih i sudskih radnji, kao i nakon eventualnog iscrpljivanja redovnih pravnih ljekova, zaista i utvrdi, tek tada se sa sigurnošću može reći da je određeni subjekat ujedno i počinilac krivičnog djela koje mu se stavljalo na teret. Tek tada javnost može da ga percipira kao krivog i tek bi tada trebalo da počne trpjeti, u punom smislu, suštinske posledice koje zalaženje u zonu kriminaliteta nosi sa sobom.