Piše: Jasmina Krcić
Pasoš predstavlja osnovnu javnu ispravu kojom pojedinac dokazuje svoj identitet i državljanstvo prilikom prelaska državnih granica. Ipak, u međunarodnoj praksi postoje određene ličnosti koje, zbog svog posebnog pravnog i političkog statusa, mogu putovati bez pasoša ili uz posebne dokumente koji ga zamjenjuju. Ovaj fenomen predstavlja zanimljiv primjer spoja međunarodnog prava, diplomatskih običaja i državnog suvereniteta.
Najpoznatiji primjer jeste britanski monarh. Naime, pasoši Ujedinjenog Kraljevstva izdaju se u ime krune, odnosno monarha. Zbog toga se smatra da kralj ili kraljica ne mogu izdati pasoš sami sebi. Trenutno, kralj Čarls III može putovati bez pasoša, dok svi ostali članovi kraljevske porodice moraju posjedovati važeće putne isprave.
Sličan položaj imaju i pojedini šefovi država. U međunarodnim odnosima predsjednici država često putuju koristeći posebne diplomatske dokumente ili službene identifikacione isprave koje, uz prethodnu saglasnost države domaćina, mogu zamijeniti pasoš. Njihov ulazak na teritoriju druge države uglavnom se zasniva na diplomatskim notama i međudržavnim protokolima, a ne isključivo na standardnim graničnim procedurama koje važe za obične građane.
Poseban slučaj predstavlja papa kao poglavar Svete Stolice i države Vatikan. Iako Vatikan izdaje pasoše svojim državljanima, papin međunarodnopravni položaj je jedinstven. Njegova putovanja organizuju se kroz složen sistem diplomatskih odnosa i međunarodnih sporazuma, pa pitanje pasoša u njegovom slučaju ima više simbolički nego praktični značaj.
Određene privilegije uživaju i diplomate. Prema pravilima sadržanim u Bečkoj konvenciji o diplomatskim odnosima iz 1961. godine, diplomatski predstavnici posjeduju diplomatske pasoše i uživaju brojne olakšice prilikom prelaska granica. Iako ne putuju bez ikakvog dokumenta, njihov status značajno odstupa od režima koji se primjenjuje na ostale putnike.
Zanimljivo je da pravo putovanja bez pasoša nije univerzalno niti proizlazi iz ličnih privilegija pojedinaca. Ono je prije svega posljedica funkcije koju određena osoba obavlja i međunarodnog priznanja te funkcije. Takve privilegije ne postoje radi stvaranja nejednakosti među građanima, već radi nesmetanog obavljanja državnih i diplomatskih poslova od međunarodnog značaja.
Posmatrano iz ugla pravne nauke, putovanje bez pasoša predstavlja izuzetak od opšteg pravila prema kojem je identifikacija putnika neophodan uslov za prelazak državne granice. Ovaj izuzetak pokazuje da međunarodno pravo, pored formalnih normi, u značajnoj mjeri počiva i na principima uzajamnog povjerenja, diplomatskog imuniteta i međunarodne saradnje.
Iako se na prvi pogled čini da određene ličnosti uživaju privilegije nedostupne običnim građanima, njihova mogućnost putovanja bez pasoša zapravo je rezultat specifičnog pravnog statusa i funkcija koje imaju u međunarodnim odnosima. Upravo zbog toga ova tema ostaje zanimljiv primjer kako pravo prilagođava opšta pravila posebnim okolnostima savremenog svijeta.